Drexlerowska gospodarka niedoboru

Witam wszystkich po dłuższej przerwie (jeśli ktokolwiek nie stracił cierpliwości i jeszcze tu zagląda). Ostatnio byłym dość mocno zapracowany, zarówno zawodowo, jak i literacko. W tym drugim temacie mam nadzieję zdradzić wkrótce więcej szczegółów.
Ostatnio przeczytałem (a właściwie przesłuchałem audiobooka) „Limes Inferior” Janusza Zajdla. Wróciłem do tej książki po dobrych piętnastu latach i odkryłem ją na nowo. Jeśli idzie o konstrukcyjną wielowarstwowość, potencjalne płaszczyzny interpretacyjne, ale również profetyczność wizji – jest to utwór niemal doskonały. Korzystając z okazji, chciałem podzielić się z Wami kilkoma świeżymi (mam nadzieję) przemyśleniami, które zrodziły się podczas ponownej lektury Zajdla:
1. Konstrukcyjnie zazgrzytała mi tylko jedna sprawa. Każdy wie, że Zajdlowy Argoland jest paralelą późnego PRLu, wyniszczanego gospodarczym kryzysem. W „Limes Inferior” jest podobnie: bohaterowie narzekają na inflację (żółte punkty, niegdyś zarezerwowane dla dóbr luksusowych, są teraz potrzebne by kupić towary podstawowe). Z drugiej strony pojawia się informacja, że technologia obcych umożliwia produkcję niemal darmowej energii. Bohaterowie Zajdla żyją zatem w utopijnym świecie Drexlerowskiej ekonomii – podobne motywy w SF pojawiają się często, czego przykładem jest choćby „Crux” Jacka Dukaja. Skutkiem ubocznym zerokosztowej gospodarki jest wyeliminowanie potrzeby pracy większości obywateli, czyli popularny model 20/80 (20% pracujących ludzi wytwarza PKB wystarczający, by utrzymać pozbawione zajęcia 80%). +1 dla profetyczności Zajdla, choć osobiście w model 20/80 nie wierzę, ale to temat na zupełnie osobną notkę.
W Argolandzie oczywiście pracuje nieco więcej osób, ale jest to praca czysto fikcyjna, niezbędna do stabilizacji społecznej równowagi. To kolejna analogia do PRL. I jak w „Przemienieniu” Szczepana Twardocha pojawia się opinia, że za komuny naprawdę pracowali wyłącznie Esbecy, tak u Zajdla naprawdę pracują wyłącznie nadzerowcy.
I tu pojawia się sygnalizowany zgrzyt: skąd ta inflacja? W ziemskich gospodarkach inflacja bierze się z rosnących kosztów albo popytu. U Zajdla raczej nie są to koszty (bo energia jest za free) i na pewno nie jest to popyt (Argoland nie jest gospodarką wolnorynkową, nie ma mowy o żadnych podwyżkach, produkcji punktów bez pokrycia, nie ma banków, kredytów, a podażą pieniądza ręcznie steruje zapewne jakaś rada nadzerowców sześćdziesięcioczterokątnych). Czyżby to kosmici przejadali ziemski PKB?
2. Kolejny +1 dla profetyczności Zajdla za prekursorstwo data miningu i business intelligence. Sposób, w jaki służby namierzają Sneera to mistrzostwo świata. Automat do piwa, który wykrywa obecność w jednym lokalu sfrustrowanego trojaka i szemranego cwaniaczka. W kolejnym kroku automat loteryjny pozwala wygrać trojakowi, co do którego istnieją podejrzenia, że w najbliższym czasie stanie się klientem liftera. Z tego przykładu wykrywania fraudów powinni się uczyć wszyscy analitycy bankowi czy telekomy. To jest świat, jaki opisywałem w opowiadaniu „Horror Cyberneticus”, zupełnie nieświadomie przesiąknięty Zajdlową wizją
3. Do refleksji sprowokowała jeszcze scena, kiedy odsłonięta zostaje największa zagadka Argolandu – kosmiczne pochodzenie ciemiężycieli. Każdy normalny człowiek złapałby się wtedy za głowę i wykrzyknął: „Nie jesteśmy sami we wszechświecie!”, czując przy tym eschatologiczny dreszcz, wynikający z obcowania z najprawdziwszą Tajemnicą. Tymczasem Sneer przyjmuje to zwyczajnie, analizując zawiłości Argolandzkich stosunków społeczno-gospodarczych. Z czego to wynika? Czy może trzydzieści lat temu Silentum Universi nie było jeszcze czymś tak oczywistym, jak dzisiaj? Czy program SETI, który w 1982 roku (data powstania książki) miał dopiero 11 lat i wszyscy liczyli na jego rychłe sukcesy. Przecież wszechświat musi kipieć od radiowych pogawędek, jakie przez CB prowadzą obcy piloci statków kosmicznych!
4. I wreszcie, na sam koniec, owa osławiona Alicja, która daje nadzieję na wyrwanie się z PRLowskiego marazmu. W ubiegłym roku czytałem „Doktora Faustusa” Tomasza Manna i ostatnia scena „Limes Inferior” skojarzyła mi się z wizytą diabła u Adriana Leverkuhna. Mechanizm jest ten sam: w jednym akapicie, w kilku zdaniach, gwałtownie załamuje się ontologia powieściowego świata. Realistyczna, ustrukturyzowana według prawideł logiki opowieść skręca w stronę fantastyczną, bajkową, nie tracąc przy tym na wiarygodności. Sneer ucieka do innego wszechświata, Leverkuhn zawiera pakt z szatanem – a czytelnicy łykają wszystko bez mrugnięcia okiem. Oto sztuka, która udaje się największym.